Osmanlı imparatorluk mimarisi

Osmanlı Sarayları

Topkapı Sarayı İstanbul'un tarihi yarımadasında, günümüzün Sultanahmet Meydanı’nda yer alan Topkapı Sarayı, 400 yılı aşkın bir süre Osmanlı İmparatorluğu'nun ana ikametgahı ve idari karargahı olarak hizmet vermiştir. Topkapı sarayı, 1459-1473 yılları arasında Konstantinopolis'in fethinden hemen sonra (1453) yapılmıştır. Saray, 16. yüzyılda Harem inşa edilene kadar imparatorluğun idari merkezi olarak hizmet vermiştir. Harem eklendikten sonra İmparatorluk ailesi de saraya taşınmıştır. 4 avlu ve bir haremden oluşan sarayın mimari düzeni, avlular boyunca ilerledikçe artan kısıtlı ayrıcalık ve daha yüksek güvenlik ile hiyerarşik bir düzene göre düzenlenmiştir.

Dolmabahçe Sarayı İstanbul Boğazı'nın Avrupa kıyısında yer alan Dolmabahçe Sarayı’nın bulunduğu alan, İstanbul'un fethinden sonra aslında imparatorluk bahçesi olarak kullanılıyordu. 17. yüzyılın ilerleyen dönemlerinde Sultan I. Ahmet ve halefi Sultan II. Osman, sahili basitçe doldurarak bahçeyi genişletmiş, bu nedenle alan Dolmabahçe'nin gerçek anlamı olan 'dolu bahçe' olarak anılmaya başlanmıştır. Neoklasik tarzdaki saray, 19. yüzyılda İstanbul'un ünlü mimarlarından Baylan Ailesi'ni görevlendiren Sultan Abdülmecid tarafından yaptırılmıştır. Daha sonra Adbülmecid, Topkapı Sarayı'nı terk ederek imparatorluk ailesiyle birlikte Dolmabahçe'ye taşınmıştır.

İstanbul'da 19. yüzyılda Baylan ailesi tarafından yaptırılan çok sayıda saray ve köşk bulunmaktadır. Beylerbeyi, Çırağan ve Yıldız Sarayları, İtalyan ve Fransız Rönesans Sanatının üsluplarına oryantal özelliklerin eklenmesini vurgulayan, bu ailenin geliştirdiği Neo-Osmanlı tarzı mimarinin muhteşem örnekleridir.

Osmanlı Camii mimarisi, en görkemli biçimini çoğunlukla 16. yüzyılda usta Mimar Sinan sayesinde imparatorluk camilerinde almıştır. İmparatorluk isteğiyle yaptırılmamış çağdaş camilerle karşılaştırıldığında göz kamaştırıcı olan imparatorluk camileri; genellikle müezzinin ezan okuduğu şerefesor balkonlarla süslenmiş ek minarelere, anıtsal bir avluya ve en önemlisi sultanı halkın gözünden koruyan özel bir yer olan bir hünkar mahfiline, bir imparatorluk locasına sahiptir. İmparatorluk camilerinin en görkemli örnekleri Süleymaniye, Sultanahmet, Mihrimah Sultan, Fatih ve Mecidiye Camii'dir.

İmparatorluk topraklarının genişliğinden dolayı çok çeşitli form ve yapılara sahip olan Osmanlı sivil mimarisinin bugün hala görebildiğimiz en biçimsel örnekleri; Safranbolu, Beypazarı, Amasya ve İstanbul'da bulunmaktadır.

Bugün gördüğümüz Osmanlı evleri, aslında kent seçkinlerinin şehirlerde güç kazandığı 16. yüzyılın sonlarına ait yapılardır. Bunlar, Osmanlı kentlerinde yaşayan üst sınıflarla ilgili etik düşüncelerin bir sentezi olarak düşünülebilirler. Bu evler, sokakları avlularına veya bahçelerine bağlayan batı kasabalarından çok farklı bir sokak düzeni oluşturan, zemin seviyesinde kendine özgü bir açık plana sahiptir. Evlerin cephelerinde pencereler önemli unsurlardır. Alt katın pencereleri küçük tutulmuş ve halka açık caddelere yakınlığı nedeniyle demir veya ahşap çubuklarla sabitlenmiş olsa da üst katlar genellikle cömert cumbalarla süslenmiş, mahremiyeti korumaya yarayan ve buna rağmen ışığın içeri girmesine izin veren dışarıya doğru bir görünürlük sağlayan, kafes veya panjurlarla kapatılmıştır. İnşaat malzemelerinin iklime göre bölgeden bölgeye değişiklik göstermesiyle birlikte, genellikle kereste ve taş kombinasyonu kullanılmıştır. Evler Osmanlı İslam kültürüne göre inşa edildikleri için mahremiyet, genellikle üç kuşağın birlikte yaşadığı evlerin iç planını şekillendiren ana kavramdır. Zeminlerin, kanepelerin ve haremlik (sadece kadınlar) veya selamlık (sadece erkekler) odalarının kullanımı çoğunlukla bu kültürden etkilenmiştir. En önemli özelliği, odaların merkezi odak noktası olan simetrik tavan süsleri, konik bir şömine, nişler ve gömme mobilyalar gibi birçok güçlü özelliğe sahip olmasıdır.