tarihi yerler Güneydoğu & Doğu Anadolu Türkiye

Çayönü, Diyarbakır

Kotaberçem veya Çayboyu olarak bilinen Çayönü Höyüğü; Diyarbakır il merkezinin kuzeybatısında, Ergani İlçesi'nin 7 km güneybatısında yer almaktadır. Çanak Çömleksiz Neolitik Dönem'de höyüğü ikiye bölen büyük bir taşkın olduğu ileri sürülmüştür. Höyüğün kuzey kesiminde dolanan nehrin alüvyon silti; teras oluşturmuştur. Kanıtlar, bölgedeki Seramik Neolitik yerleşimin burada olduğunu göstermektedir. Çayönü mevkii; Çanak Çömleksiz Neolitik'ten (MÖ 10.000) Orta Çağ; Akeramik Neolitik; Seramik Neolitik; Kalkolitik; Erken Tunç Çağı; ikinci binyıl; Demir Çağı ve Ortaçağ yerleşimlerine kadar kadar sürekli yerleşimin olduğu yerdir.

Tushhan, Diyarbakır
Ancoz, Adıyaman
Samosata (Kommagene Başkenti), Adıyaman
Tille, Adıyaman
Altıntepe, Erzincan
Antakya ve Taurum, Gaziantep
Karkamış (Yeni Hitit Konfederasyonunun Başkenti), Gaziantep
Sakçagözü, Gaziantep
Samal, Gaziantep

Zeugma, Gaziantep

Zeugma Antik Kenti, bir zamanlar Kommagene Krallığı'nın önemli bir kentiydi. Gaziantep'in yaklaşık 50 km doğusunda, Fırat kıyısında yer almaktadır. Adını, antik çağda nehir kıyılarını birbirine bağlayan ve bölgenin en önemli nehir geçişlerinden birini oluşturan tekne köprüsünden almaktadır. Bu ören yerinin önemli bir bölümü artık Birecik Barajı'nın suları altında kaybolmuş durumdadır. En görkemli buluntuları, özellikle muhteşem mozaikleri, Gaziantep'teki Zeugma Mozaik Müzesi'nde sergilenmektedir. Zeugma, MÖ 323'te ölümünden sonra imparatorluğunu kontrol etmek için savaşan Büyük İskender'in generallerinden I. Seleukos tarafından kurulmuştur. Antik çağda, Zeugma adı Fırat'ın iki yakasındaki ikiz şehirleri kapsamaktaydı. Batıdaki kasaba, kurucusuna ithafen Seleucia olarak da bilinirken, doğudaki yerleşime Seleucus'un karısı Apama'ya ithafen Apamea adı verilmiştir. Son Türk kazılarında mozaikli bir yerleşim alanı daha ortaya çıkarılmış ve bu alan çatılı olup ziyaret için keyifli bir deneyim sağlamaktadır. Barajın yanında yer alan site muhteşem bir manzaraya sahiptir.

Dara, Mardin

Dara, bölgenin en çekici yerleşim yerlerinden biri olan Mardin'in 30 km güneydoğusunda yer almaktadır. Eski adı Anastasiapolis'tir. Dara yüzyıllar boyunca Mezopotamya'ın en önemli ticaret merkezlerinden biri olmuştur. Şehir, Pers İmparatoru Darius ile Büyük İskender'in savaşlarına şahit olmuştur. MS 363'te Persler Nusaybin'i fethedince burası Roma İmparatorluğu'nun sınırı haline gelmiştir. MS 5. yüzyılda İmparator Anastasius tarafından sınır karakolu olarak güçlendirilen şehir, 100 yıl sonra tekrar Perslerin kontrolüne geçmiştir. Doğu kesiminde kayalara oyulmuş yapılardan, mezarlıklardan oluşan Dara şehri, 4 km'lik surlarla korunmaktadır. Dara'ya gelen bir ziyaretçiler kiliselerin, sarayların, pazarların, zindanların, cephaneliklerin, sarnıçlardan ve su kuyularının keyfini sürebilir. Kayaların oyulmasıyla inşa edilen dev bir sarnıç belki de Dara'da yer alan en ilginç yapıdır.

Antakya, Şanlıurfa
Fırat üzerinde Apamea, Şanlıurfa

Edessa, Şanlıurfa

Güneydoğu Türkiye'nin en önemli şehirlerinden biri olan Şanlıurfa, antik Edessa, Mezopotamya'nın merkezinde yer almaktadır. Mezopotamya, Fırat ve Dicle olan “iki nehrin ortası” anlamına gelmektedir. Aşağı Mezopotamya'dan Anadolu'ya her zaman ana kavşak noktası olmuştur. Helenistik dönemde MÖ 3. yüzyılda Kral I. Seleukos tarafından kurulmuş, daha sonra Osroene Krallığı'nın başkenti olmuş ve Roma eyaleti Osroene'nin başkenti olarak devam etmiştir. Ancak son kazılarda Şanlıurfa çevresi gibi şehir merkezinin de erken Neolitik döneme ait olduğu ve müzede sergilenen ünlü Urfa Adamı'nın da bu dönemin tanığı olduğu ortaya çıkmıştır. Geç Antik Çağ boyunca, Hristiyan öğreniminin Edessa Katekistik Okulu'nun önemli bir merkezi haline gelmiştir. Şehir, ünlü Edessa Okulu'na ev sahipliği yapan Yunan ve Aramice (Süryani) teolojik ve felsefi düşüncenin merkezidir. Müslümanlar için eski şehrin özel bir önemi bulunmaktadır. Çünkü yerel bir efsaneye göre İbrahim peygamberin Edessa Kalesi yakınlarındaki bir mağarada doğduğunu söylenmektedir. Başka bir efsane, kötü kral Nemrut'un İbrahim'i cezalandırmak istediğini ve onu kaleden ateşe attığını söylemektedir Ancak ateş bir su birikintisine, kütükler ise günümüze kadar saygı duyulan balıklara dönüşmüştür.

Göbeklitepe, Şanlıurfa

Göbeklitepe, özellikle son 10 yılda belki de en çok bilinen ve tahmin edilen arkeolojik sit alanıdır. 1990'larda keşfedilen kazılar o zamandan beri devam etmektedir. Göbeklitepe, Şanlıurfa'nın yaklaşık 20 km Kuzeydoğusundadır. Tarihi MÖ 11.000 12.000 yıllarına dayanan devasa antropomorfik heykeller, insanlığın bu dönemi için olağanüstüdür. Göbeklitepe'den önce Neolitik dönem tarihi ancak MÖ 9000 civarında başlamıştır. Devasa heykeller ve heykellerin üzerindeki çeşitli kabartmalar ise bu dönem için benzersizdir. Göbeklitepe'nin, her birinde bu devasa heykellerin bulunduğu yuvarlak odalardan oluşan bir tür mabet olduğu anlaşılmaktadır. Bazı bilim adamlarına göre burası, ata kültleri adına ölüm ve yeraltı dünyası için ritüellerin yapıldığı bir ibadet alanıdır. Burada herhangi bir seramik ya da yerleşim izi yoktur ancak Göbeklitepe'de gerçekleştirilen dev proje, yakın çevrede yaşayan oldukça sofistike ve örgütlü bir toplumu hatırlatmaktadır. Şaşırtıcı bir şekilde, Göbeklitepe türbeleri doğal nedenlerle değil, burada yaşayan insanlar tarafından kasıtlı olarak gömülmüştür. Nedeni ise bir sır olarak kalmıştır. Bölgede yapılan son araştırmalar, bölgede aynı döneme ait birkaç benzer türbe/yapı olduğunu göstermiştir.

Harran, Şanlıurfa

Harran, Şanlıurfa'nın 50 km güneyinde, neredeyse Suriye sınırında yer almaktadır. Harran, Roma döneminde Carrhae olarak adlandırılmıştır. Ninova'dan Karkamış'a uzanan ve Asur kralları tarafından oldukça önemli kabul edilen yol üzerinde yer aldığından her zaman stratejik bir öneme sahiptir. Asur zamanlarındaki ana inancı ay tanrısıydı. İncil'de sıkça bahsedilir; İbrahim'in ailesi, Kildaniler'in Ur'dan ayrıldıklarında oraya yerleşmişlerdir. Roma döneminde, Roma valisi Marcus Licinius Crassus'un MÖ 53'te Partlar tarafından feci bir yenilgiye uğramasına ve daha sonra imparator Galerius ile Pers kralı Narses arasındaki iki savaşa sahne olmuştur. Sitedeki en erken yerleşim, 7. binyıla kadar uzanmaktadır. En eski tarihi kayıtlar MÖ 3. binyıldaki Ebla tabletlerine kadar uzanmaktadır. Harran'ın erken dönem krallarından birinin, daha sonra "Harran kraliçesi" olan ve adı birçok belgede geçen Eblait Prensesi Zugalum ile evlendiği bilinmektedir. 8. ve 9. yüzyılın sonlarında Harran, Asurlular tarafından astronomi, felsefe, doğa bilimleri ve tıp eserlerinin Yunanca'dan Süryanice'ye ve oradan Arapça'ya çevrildiği, klasik dünyanın bilgisini güneydeki medeniyete taşıyan bir merkezdi. Bağdat Harran'dan daha sonra gelirdi. Birçok önemli doğa bilimi, astronomi ve tıp âlimi Harran kökenlidir. Bugün çoğu ziyaretçi, bu bölgenin kerpiçten yapılmış arı kovanı şeklindeki yerel evlerine hayran kalmaktadır.

Nevalı Çori, Şanlıurfa

Göbeklitepe kazılmadan ve ünlü olmadan önce, Nevali Çori'de hali hazırda kazılmış ve aynı döneme ait hemen hemen aynı malzeme ortaya çıkmıştır. Orijinal alan şu anda barajın altında, ancak Nevali Çori'nin MÖ 10.000'e tarihlenen devasa heykelleri ve diğer buluntular yeni Şanlıurfa Müzesi'nde sergilenmektedir.

Sultantepe, Şanlıurfa

Zerzevan Kalesi, Diyarbakır

Zerzevan Kalesi Diyarbakır'ın yaklaşık 65 km güneyinde, Demirölçek köyündedir. Alandaki arkeolojik kazılar, özellikle İran'da yaygın ve ilginç bir din olan Mithraism’in tapınağı olan yeraltı yapılarını ortaya çıkarmıştır. Kale, 1890'lar ve 1960'lar arasında sivil yerleşim yeri olarak kullanılmıştır. Zerzevan Kalesi, Diyarbakır ve Mardin arasındaki antik ticaret yolu üzerinde askeri bir üs olarak MS 4. yüzyılda inşa edilmiştir. 7.yüzyıla kadar kullanılmıştır. 2020 yılında arkeologlar kalenin girişini buldular. Kale, hem yer üstünde hem de yer altında yapılar içermektedir. Kalenin içinde kalıntılar ve bir nekropol bulunmaktadır. Diğer kamu binaları arasında saray, idari bina, hamamlar, buğday deposu, cephanelik ve birkaç sarnıç bulunmaktadır. Burası klasik zamanlarda Samachi olarak bilinmekteydi.

Karkamış, Gaziantep

Karkamış, Gaziantep'in 75 km güneybatısında, Suriye sınırının hemen üzerinde yer almaktadır. Birkaç yıl Suriye ile yaşanan siyasi sorunlar nedeniyle ziyarete kapatılan site, bu sorunlar çözülünce ziyarete açılmıştır. 15. ve 14. yüzyıllarda Mitanni-Hurri egemenliğinde kalan Karkamış, MÖ 2. binyıldan önce de önemli bir yerleşim yeri olarak bilinmektedir. Daha sonra MÖ 14. yüzyılda I. Şuppiluliuma döneminde Hitit egemenliğine girmiştir. MÖ 1180 civarında Hitit İmparatorluğu'nun çöküşünden sonra Karkamış, Güneydoğu Anadolu ve Kuzey Suriye'de kurulan birkaç küçük Geç Hitit krallığından biri olarak varlığını sürdürmüştür. Önemli bir ticaret merkezi olan bölge, MÖ 9. yüzyılda zirveye ulaşmıştır. Tüm anıtsal buluntular Geç Hitit dönemine, MÖ 1. binyıla tarihlenen Karkamış, Fırat kıyısında yüksek bir kale höyüğünden, surlarla çevrili bir iç ve dış kentten oluşmaktadır. Kazılar, Fırtına Tanrısı Tapınağı’na ve kaleye giden anıtsal bir merdivene giden törensel bir yolu ortaya çıkarmıştır. Tüm kompleks bazalt ve kireçtaşı heykellerle süslenmiştir. İlk kazılardan elde edilen ortostat ve heykellerin çoğu şu anda Ankara'daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde bulunmaktadır. British Museum'da ise birkaç eser daha vardır. Son kazılardan elde edilen buluntular ya yerinde tutulmakta ya da Gaziantep Arkeoloji Müzesi'ne aktarılmaktadır.

Doliche, Dülük, Gaziantep

Doliche, Gaziantep'in güney kesiminde, şehrin Şehitkamil semtinde yer almaktadır. Doliche'deki arkeolojik buluntular arasında bir yeraltı Mitra tapınağı, kaya mezarları ve dev kaya bloklarının üretildiği taş ocakları bulunmaktadır. Hitit döneminde Akdeniz'i Mezopotamya'ya bağlayan ana yol üzerinde önemli bir durak olmuştur. Aynı zamanda dini bir merkez olan bölge, Hitit tanrısı Teşub'un mabedi köyün hemen kuzeyindeydi. Doliche bir zamanlar antik Cyrrhestica bölgesine aitti ve Kommagene Krallığı tarafından yönetilimekteydi. Doliche'deki arkeolojik buluntular arasında bir yeraltı Mitra tapınağı, kaya mezarları ve dev kaya bloklarının üretildiği taş ocakları bulunmaktadır.

Yesemek Ocağı ve Heykel Atölyesi, Gaziantep

Yesemek, Adana'nın yaklaşık 200 km doğusunda, Gaziantep yolu üzerinde, Suriye sınırında yer alan eşsiz bir sitedir. Bazıları yarı bitmiş değerli heykel malzemeleri içeren bir Hitit heykel atölyesidir. Yesemek, MÖ 2. binyıldan 8. yüzyıla kadar Yakın Doğu'nun en büyük taş ocağı ve heykel işleme tesisiydi. Zaman sanki 1890'da donmuş gibi herşey olduğu gibi kalmıştır. Açık hava müzesinde 300'e yakın eskiz heykel parçası kazılarak sırayla sergilenmektedir. Eskizlerin çoğu kapı aslanlarından oluşmaktadır.

Karahantepe, Şanlıurfa

Karahantepe, Şanlıurfa'nın 60 km doğusunda yer almaktadır. Göbeklitepe, Karahantepe, Nevali Çori gibi çok yakın çevrede bu kadar çok Neolitik yerin hemen hemen aynı bölgede yer alması ilginçtir. Son arkeolojik çalışmalar, Karahantepe'nin Göbeklitepe'den bile daha erken olabileceğini göstermektedir. Bu durum sitenin dünyanın bilinen en eski Neolitik bölgesi olduğunu göstermektedir. Nevali Çori ve Göbeklitepe'de olduğu gibi Karahantepe'de de benzer bir yerleşim planı bulunmaktadır. Bugüne kadar 250'ye yakın “T” şeklinde dikilitaş gün ışığına çıkarılmıştır. “Göbeklitepe Kültürü ve Karahantepe Kazıları” projesi kapsamında İstanbul Üniversitesi tarafından bölge halkının “Keçilitepe” olarak bildiği alanda iki yıl önce yüzey araştırmaları başlatılmıştır. Çalışmalar, Profesör Necmi Karul tarafından yönetilmektedir. Karahantepe ve tüm Şanlıurfa bölgesi, dünyanın bilinen tarihini değiştirmeye devam etmektedir.

Ani, Kars

Ani, Kars'ın 50 km doğusunda, Arpaçay Nehri’nin sınır oluşturduğu Ermenistan sınırında yer almaktadır. Arpaçay Nehri Doğu Anadolu manzarasına çok şey katmaktadır. Ani, bir zamanlar "bin bir kilisenin şehri" olarak bilinen büyük bir metropoldü. Şehir, MS 10. yüzyıldan itibaren Bagratid Ermeni Krallığı'nın başkentiydi. Ani ticaret yolları üzerinde yer almaktadır. 11. yüzyılda ise 100.000'den fazla kişinin yaşadığı surlarla çevrili bir şehir haline gelmiştir. Takip eden yüzyıllarda Ani ve çevresi, Bizans imparatorları tarafından fethedilmiştir. Osmanlı Türkleri, Gürcüler ve Ruslar bölgeyi talep etmiş defalarca saldırmış ve sakinlerini bölgeden kovmuşlardır. MS 1300'e gelindiğinde, Ani dik bir düşüş içine girmiş, 1700'de tamamen terk edilmiştir. Bugün kiliselerin çoğu hala yeterli yükseklikte durmaktadır. Sokaklar, hamamlar, erken bir cami ve büyük sur duvarları etkileyicidir.

Cyrrus, Kilis

Tuşpa (Urartu'nun Başkenti), Van

Bugünkü Van’da yer alan Tuşpa, MÖ 9. yüzyılda Urartuların başkenti olarak bilinmektedir. Van adı ise Urartu'nun yerli adı Biainili'den türetilmiştir. Antik kalıntılar Van'ın hemen batısında ve Van Gölü'nün doğusunda yer almaktadır. Tilkitepe höyüğü kazıları, bölgedeki insan yerleşiminin MÖ 5000 yıllarında başladığını ortaya çıkarmıştır. Urartular, Friglerle aynı dönemde yaşamış ve bu dönemde Doğu Türkiye'nin belki de en önemli medeniyetini oluşturmuş bir halktır. Urartu dilinin Ermenicenin erken bir formu olduğu konusunda bir spekülasyon bulunsa da dilsel olarak aralarında bir bağlantı bulunmamaktadır. Dikkat çekici kalıntıların çoğu, ziyaret etmek için güzel bir yer olan Van Kalesi ve çevresinde yer almaktadır. Sizin de yolunuz Van’a düşerse ünü ülke sınırlarını asana Van kahvaltısını unutmamalı ve Van kahvaltısı yapan restoranlardan birini denemelisiniz.